Prawa człowieka a prawa obywatela: Uniwersalne fundamenty vs. państwowy kontrakt
Często używamy tych terminów zamiennie, ale diabeł tkwi w szczegółach. Najprościej rzecz ujmując: prawa człowieka masz, bo istniejesz, a prawa obywatela masz, bo należysz do konkretnego państwa. Choć te dwa zbiory często się nakładają, ich źródła i zakresy istotnie się różnią.
1. Prawa człowieka: Bo jesteś istotą ludzką
Prawa człowieka są przyrodzone, niezbywalne i powszechne. Oznacza to, że nikt Ci ich nie „dał” (więc nikt nie może ich odebrać) i przysługują Ci bez względu na kolor skóry, wyznanie, płeć czy to, jaki paszport nosisz w kieszeni.
- Z czego wynikają? Ich źródłem jest godność ludzka (tzw. koncepcja prawa naturalnego). Uznaje się, że pewne wartości są ponadpaństwowe.
- Podstawa prawna: Najważniejszym dokumentem jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka ONZ (1948) oraz Europejska Konwencja Praw Człowieka.
- Przykłady: Prawo do życia, wolność od tortur, prawo do wolności słowa, prawo do sprawiedliwego sądu.
2. Prawa obywatela: Twoja karta członkowska
Prawa obywatela to uprawnienia wynikające z więzi prawnej z konkretnym państwem. Można je porównać do „pakietu premium” – są zarezerwowane dla osób posiadających obywatelstwo danej republiki czy królestwa.
- Z czego wynikają? Ich źródłem jest prawo stanowione (pozytywne). To wynik umowy społecznej: Ty lojalnie wspierasz państwo (np. płacąc podatki), a ono daje Ci dodatkowe przywileje.
- Podstawa prawna: W Polsce jest to przede wszystkim Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (zwłaszcza Rozdział II).
- Przykłady: Prawo do głosowania (czynne prawo wyborcze), prawo do kandydowania w wyborach, dostęp do służby publicznej, prawo do bezpłatnej opieki medycznej (w zakresie określonym przez prawo krajowe).
| Prawa człowieka | Prawa obywatela | |
| Dla kogo? | Dla każdego (nawet bezpaństwowca) | Tylko dla obywateli danego kraju |
| Źródło | Godność ludzka (prawo naturalne) | Konstytucja i ustawy (prawo stanowione) |
| Zależność od państwa | Niezależne (państwo ma je chronić) | Zależne od woli ustawodawcy |
| Zasięg | Globalny (teoretycznie) | Terytorialny (granice państwa) |
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne?
Wyobraź sobie turystę z zagranicy w Polsce. Jeśli zostanie zatrzymany przez policję, chronią go prawa człowieka (prawo do obrony, humanitarne traktowanie). Nie może jednak żądać wydania mu karty do głosowania w wyborach do Sejmu, ponieważ nie posiada praw obywatelskich RP.
Różnica ta staje się dramatycznie istotna w przypadku uchodźców lub apatrydów (osób bez obywatelstwa). Choć tracą oni opiekę własnego państwa, system międzynarodowy stoi na straży ich praw człowieka, które są absolutnym „minimum”, jakiego wymaga się od cywilizowanego świata.
